Klasa 3 · rozdział 2

Klasy, obiekty i hermetyzacja

W rozdziale 1 klasa była wzorem, a obiekt instancją. Teraz projektujesz co jest daną, a co usługą, chowasz atrybuty i budujesz interfejs publiczny. Definicje klasy i obiektu zostają te same — są w słowniczku.

Po tym rozdziale powinieneś umieć

  • wskazać w otoczeniu rzeczy, które da się opisać klasą (atrybuty + zachowania);
  • zrobić prostą analizę obiektową: jakie klasy, jakie odpowiedzialności;
  • zastosować hermetyzację: atrybuty private, usługi public;
  • zaprojektować interfejs publiczny (gettery, settery, metody-usługi);
  • zdefiniować klasę w C++, utworzyć obiekt i wywołać metodę operatorem kropki;
  • odróżnić public, private i protected;
  • podzielić klasę na plik nagłówkowy i plik źródłowy.

1. Obiektowość wokół nas

Świat, który modelujesz, jest pełen egzemplarzy tego samego wzoru. Każdy bankomat jest instancją „bankomatu”: ma stan (gotówka, czy karta w środku) i zachowania (wczytaj PIN, wypłać, oddaj kartę). Nie piszesz osobnego programu na każdy egzemplarz — piszesz klasę, a obiekty różnią się wartościami atrybutów.

Rzecz Klasa (wzór) Atrybuty Zachowania
Ten zeszyt na ławce Produkt nazwa, cena czy przeceniony, podaj cenę
Twoje konto w banku Konto numer, saldo wpłata, wypłata, podaj saldo
Uczeń w dzienniku Uczen imię, średnia czy stypendium, dopisz ocenę

Pytanie pomocnicze: czy to ma stan i zestaw czynności na tym stanie? Jeśli tak — kandydat na klasę. Jeśli liczysz tylko NWD z dwóch liczb i nic nie pamiętasz — zostaw funkcję (to było w rozdziale 1).

2. Analiza obiektowa

Analiza obiektowa to rozpisanie zagadnienia zanim otworzysz Visual Studio: jakie zbiory obiektów, jaka odpowiedzialność każdej klasy, kto kogo woła. Nie mieszaj w jedną klasę całego sklepu, kasjera i magazynu.

Przykład: kasa samoobsługowa w sklepie spożywczym (uproszczenie na lekcję).

Klasa Odpowiedzialność (jedno zdanie) Nie robi
Produkt Jeden towar: nazwa, cena, czy na wagę Nie trzyma całego koszyka
Pozycja Ile sztuk (albo kilogramów) tego produktu Nie liczy VAT-u całego paragonu
Koszyk Zbiór pozycji, suma do zapłaty Nie obsługuje PIN-u karty
Dana a usługa Dana (atrybut) to to, co obiekt ma: saldo, cena, imię. Usługa (metoda publiczna) to to, o co możesz obiekt poprosić: wpłać, podaj cenę. Interfejs publiczny składa się z usług, nie z surowych atrybutów.

Na ocenę wyższą szkicujesz kilka współpracujących klas. Na start roku wystarczy jedna dobrze pocięta klasa — byle odpowiedzialność była jedna.

3. Hermetyzacja

Hermetyzacja znaczy: atrybuty są schowane, a zmiana stanu idzie przez metody. Klasa ustala zasady („saldo nie spadnie poniżej zera”, „cena nie będzie ujemna”). main tych zasad nie obchodzi bokiem.

class Konto {
    double saldo;   // atrybut — private (domyślnie w class)
public:
    Konto(double s) : saldo(s) {}
    bool wyplata(double kwota) {
        if (kwota <= 0 || kwota > saldo) return false;
        saldo -= kwota;
        return true;
    }
    double getSaldo() const { return saldo; }
};

Z main nie napiszesz k.saldo = -50 — kompilator nie puści. Wołasz k.wyplata(30) i sprawdzasz, czy się udało. Konstruktor (już z rozdziału 1) ustawia początkową wartość atrybutu przy tworzeniu instancji.

Publiczne pola to nie hermetyzacja Klasa z public: double saldo; i liczeniem w main to program strukturalny w przebraniu. Atrybut zostaje private, nawet gdy getter jest trywialny.

4. Interfejs publiczny

Interfejs publiczny to zestaw metod, które wolno wołać spoza klasy. Dobry interfejs jest mały, ma jasne nazwy i nie wycieka reprezentacją danych.

  • Usługa — coś robi albo odpowiada na pytanie: wyplata, czyPrzeceniony.
  • Getter — oddaje wartość atrybutu (albo jej kopię): getSaldo, getCena.
  • Setter — ustawia atrybut ze sprawdzeniem: setCena odrzuca liczbę ujemną.
void setCena(double c) {
    if (c >= 0) cena = c;
}

Nie każdy atrybut potrzebuje settera. Numer konta po utworzeniu obiektu często zostaje stały — wtedy jest tylko getter. Nie publikuj metod „na zapas”.

Zanim oddasz klasę
  1. Czy z main da się zepsuć stan, omijając metodę?
  2. Czy nazwy metod mówią, co obiekt robi, a nie jak trzyma bajty?
  3. Czy we/wy jest poza klasą?
  4. Czy umiesz jednym zdaniem powiedzieć odpowiedzialność klasy?

5. Klasa w C++ i pliki

Na start możesz trzymać klasę i main w jednym pliku .cpp (tak było w rozdziale 1). Gdy klasa rośnie, dzielisz:

  • nagłówek Konto.h — deklaracja klasy (jak wygląda wzór),
  • źródło Konto.cpp — definicje metod,
  • main.cpp — tworzenie obiektów i we/wy.

W Visual Studio 2026: PPM na projekcie → Dodaj → Nowy element → plik nagłówkowy / plik .cpp. Oba muszą być w projekcie, nie „obok” na pulpicie.

Konto.h:

#ifndef KONTO_H
#define KONTO_H

class Konto {
    double saldo;
public:
    Konto(double s);
    bool wyplata(double kwota);
    double getSaldo() const;
};

#endif

Konto.cpp:

#include "Konto.h"

Konto::Konto(double s) : saldo(s) {}

bool Konto::wyplata(double kwota) {
    if (kwota <= 0 || kwota > saldo) return false;
    saldo -= kwota;
    return true;
}

double Konto::getSaldo() const { return saldo; }

Operator zakresu :: mówi: ta funkcja należy do klasy Konto. W main.cpp dajesz #include "Konto.h" (cudzysłów — plik własny, nie biblioteka). Osłona #ifndef / #define / #endif zapobiega podwójnemu wczytaniu nagłówka.

public, private, protected

Kwalifikator Kto widzi składową
private Tylko metody tej klasy. Domyślnie w class. Tu trzymasz atrybuty.
public Każdy, kto ma obiekt: main, inne klasy. Tu interfejs.
protected Ta klasa i klasy pochodne (dziedziczenie — kolejny dział). Nie main.

W struct domyślnie jest public — na tym przedmiocie do modelowania z hermetyzacją używasz class.

Tworzenie obiektów i dostęp do składowych

int main() {
    Konto a(100);          // instancja, saldo 100
    Konto b(20);           // druga instancja, własne saldo
    bool ok = a.wyplata(30);
    cout << a.getSaldo();  // 70 — kropka: składowa tego obiektu
    cout << b.getSaldo();  // 20 — b się nie zmienił
}

Kropka wiąże wywołanie z tą instancją. Dwa obiekty tej samej klasy nie dzielą wartości atrybutów (składniki statyczne przyjdą później).

Wewnątrz metody możesz napisać this->saldo — this to wskaźnik na obiekt, na którym wołano metodę. Przy zwykłych nazwach pól wystarczy saldo.

Metoda bez we/wy wyplata i getSaldo nic nie pytają użytkownika. Komunikat „za mało środków” zostawiasz w main, na podstawie wartości bool. To ta sama umowa co przy funkcjach z klasy 2.

Ćwiczenia do samodzielnego wykonania

Folder: np. Dokumenty\cwiczenia-po\klasa-3\rozdzial-02. Kompilacja w Visual Studio 2026. Nie w folderze podręcznika.

Ćwiczenie 1. Trzy rzeczy z sali łatwe

Wybierz trzy przedmioty albo osoby z otoczenia. Dla każdej zapisz: nazwę klasy, dwa atrybuty, dwa zachowania. Nie pisz jeszcze C++.

Ćwiczenie 2. Instancja według wzoru łatwe

Skopiuj klasę Konto z rozdziału (jeden plik). W main utwórz obiekt z saldem 80, wypłać 25, wypisz saldo. Spróbuj wypłacić 100 — program ma zostać poprawny (saldo się nie zmienia). Nie odwołuj się do saldo z main.

Ćwiczenie 3. Getter i setter łatwe

Klasa Produkt: prywatne nazwa, cena, konstruktor, getCena, setCena (odrzuca cenę ujemną). W main pokaż, że setCena(-3) nie psuje stanu.

Ćwiczenie 4. Jedna klasa, pełna usługa średnie

Klasa Uczen: imię i średnia prywatne. Metoda dopiszOcene(double) przelicza średnią (wystarczy średnia z dotychczasowej i nowej — albo liczysz liczbę ocen jako trzeci atrybut). Metoda czyStypendium() przy progu 4.75. We/wy tylko w main.

Łatwiej dodać atrybut liczbaOcen. Nowa średnia: (srednia * liczbaOcen + ocena) / (liczbaOcen + 1), potem zwiększ licznik.

Ćwiczenie 5. Interfejs na kartce średnie

Dla klasy Termostat (temperatura zadana, czy grzeje) wypisz: co jest private, jakie metody publiczne, których setterów nie dasz i dlaczego. Potem zaimplementuj minimum w C++.

Ćwiczenie 6. Nagłówek i .cpp średnie

Rozdziel Konto (albo Produkt) na .h, .cpp i main.cpp. W Visual Studio dodaj pliki do projektu. Program ma się kompilować i robić to samo co wersja jednplikowa.

Ćwiczenie 7. Analiza systemu trudne

Zagadnienie: wypożyczalnia rowerów albo dziennik (uczeń, przedmiot). Na kartce: 2–3 klasy, odpowiedzialność, atrybuty, interfejs publiczny każdej, kto kogo woła. Zaimplementuj przynajmniej dwie klasy tak, żeby main utworzył obiekty i wywołał usługi — bez we/wy w metodach.

Ćwiczenie 8. Ocena interfejsu trudne

Kolega oddał klasę z publicznymi polami i metodą wypisz() w środku (same cout). W 5–8 zdaniach: co psuje hermetyzację i minimalność interfejsu, jak byś to poprawił (nazwy metod, co schować). Opcjonalnie przepisz klasę.

Sprawdź się

1. Na czym polega hermetyzacja w tym rozdziale?
2. Kto widzi składową private?
3. Czym jest interfejs publiczny klasy?
4. Do czego służy plik .h klasy?
5. Czym protected różni się od private na tym etapie?

Wymagania na ocenę

Ocena wyższa zawiera wymagania na oceny niższe. Dotyczy klas, hermetyzacji i interfejsu — bez dziedziczenia i bez rozbudowanych konstruktorów.

Ocena Uczeń
2 Charakteryzuje klasę, obiekt, metodę i pole (atrybut). Z pomocą tworzy obiekt i odwołuje się do publicznej składowej. Definiuje pola i prostą metodę według wzoru.
3 Stosuje jedną klasę w zadaniu. Tworzy obiekty, wywołuje metody, stosuje private i public. Dzieli proste zagadnienie na klasę (np. Prostokat, Uczen, Konto).
4 Projektuje interfejs publiczny (gettery/settery, usługi). Określa widoczność pól i metod. Implementuje funkcjonalność klasy; odwołuje się do składowych przez obiekt.
5 Przeprowadza prostą analizę obiektową (zbiory obiektów, odpowiedzialności). Uzasadnia, co jest daną, a co usługą. Dzieli zagadnienie na kilka współpracujących klas.
6 Wskazuje klasy reprezentujące zbiory obiektów w zagadnieniu. Ocenia jakość interfejsu (spójność, minimalność, nazwy).

Lista „już umiem”