Klasa 4 · rozdział 1 · lekcje 1–9
Powtórzenie, friend i szablony
Rok zamyka algorytmy pod egzamin INF.04. Najpierw układ funkcji bez wejścia i wyjścia,
potem pogłębienie friend oraz szablonów: specjalizacja, klasa liczbowa,
różnica wobec polimorfizmu. Visual Studio 2026, aplikacja konsolowa.
Po tym rozdziale powinieneś umieć
- rozdzielić algorytm (funkcja albo metoda bez
cin/cout) odmain; - napisać nagłówek funkcji w stylu arkusza: nazwa, opis, parametry, wynik;
- zadeklarować funkcję zaprzyjaźnioną i klasę zaprzyjaźnioną oraz powiedzieć, kiedy getter wystarczy;
- napisać szablon funkcji, specjalizację oraz szablon klasy dla typu liczbowego;
- odróżnić wybór wersji szablonu (kompilacja) od
virtual(czas działania); - użyć szablonu w prostym algorytmie (
wieksza,zamien).
1. Rok i układ INF.04
Klasa 4 ma 2 godziny tygodniowo, 60 lekcji. I okres (lekcje 1–30, rozdziały 1–5) kończy się wyszukiwaniem. II okres dokłada sortowanie, szyfry, metody numeryczne i wzorce. Na ocenę śródroczną liczą się działy z I okresu. Ocena roczna bierze cały rok.
Na tym przedmiocie zostajesz przy C++ i konsoli. Aplikacje webowe, mobilne i desktopowe z oknami są na innych przedmiotach kwalifikacji INF.04. Tu ocenia się algorytm i obiektowość.
Układ, który wraca w zadaniach i w arkuszu: funkcja albo metoda liczy, main czyta i pisze.
Funkcja nwd nie woła cin. Dostaje dwa argumenty i zwraca liczbę.
Nad funkcją stoi komentarz-nagłówek.
// Nazwa: wieksza
// Opis: zwraca większy z dwóch argumentów tego samego typu
// Parametry: a, b — wartości do porównania
// Zwraca: a, gdy a > b; w przeciwnym razie b
// We/wy: brak
template <typename T>
T wieksza(T a, T b) {
return (a > b) ? a : b;
}
int main() {
int x, y;
cin >> x >> y;
cout << wieksza(x, y);
}
nwd, szyfruj, nie fun.
2. Powtórzenie OOP
Z klas 2–3 zostaje cztery decyzje, nie tylko słownik.
- Pola
private, usługi i gettery wpublic. Konstruktor na liście inicjalizacyjnej. - Baza trzyma wspólny wzór. Pochodna dopisuje swoje.
protectedwidzi pochodna, niemain. virtuali wskaźnik (albo referencja) do bazy: wołanie zależy od prawdziwego obiektu.- Pole
staticnależy do klasy. Definicjaint Klasa::ile = 0;stoi poza klasą. Metoda statyczna nie mathis.
Jeśli któreś zdanie jest puste, wróć do
hermetyzacji,
friend i static
oraz dziedziczenia.
Ten rozdział nie uczy ich od zera — używa ich w szablonach i w friend.
3. Funkcje zaprzyjaźnione
W klasie 3 friend wszedł przy operator<<, bo lewy operand to strumień, nie punkt.
W klasie 4 przyjaciel to narzędzie z uzasadnieniem: funkcja spoza klasy ma zobaczyć pola prywatne
dwóch obiektów naraz, a gettery rozlałyby się po całym programie.
class Wektor {
double x, y;
public:
Wektor(double xx, double yy) : x(xx), y(yy) {}
friend double iloczyn(const Wektor& a, const Wektor& b);
};
double iloczyn(const Wektor& a, const Wektor& b) {
return a.x * b.x + a.y * b.y;
}
Wektor p(1, 2), q(3, 4);
cout << iloczyn(p, q); // 11
iloczyn nie jest metodą: nie ma this, wołasz ją jak zwykłą funkcję.
Widzi x i y, bo klasa ją wpuściła. Przyjaźń nie jest dziedziczeniem
i nie przechodzi dalej — przyjaciel przyjaciela nic nie widzi, dopóki sam nie dostanie friend.
a.getX() * b.getX() + a.getY() * b.getY().
Wtedy friend nie jest potrzebny. Uzasadniasz go, gdy bez niego interfejs
musiałby wystawić surowe pola albo gdy operator ma lewy operand innego typu (strumień).
4. Klasy zaprzyjaźnione
friend class B; w klasie A znaczy: każda metoda B widzi prywatne składowe A.
Odwrotnie już nie — przyjaźń nie jest symetryczna, dopóki B nie odda jej w drugą stronę.
class Sejf {
int kod;
public:
Sejf(int k) : kod(k) {}
friend class Serwis;
};
class Serwis {
public:
int odczytaj(const Sejf& s) const { return s.kod; }
void ustaw(Sejf& s, int k) const { s.kod = k; }
};
Sejf s(1234);
Serwis serwis;
serwis.ustaw(s, 9999);
cout << serwis.odczytaj(s); // 9999
// s.kod = 1; — błąd: main nie jest przyjacielem
main nadal nie widzi kod. Wyłom jest wąski: tylko Serwis.
To ma sens, gdy jedna klasa jest narzędziem drugiej (serwis sejfu, tester algorytmu)
i nie chcesz publicznego settera „dla wszystkich”.
static — należy do klasy, nie do przyjaciela.
Przyjaciel może go przeczytać, jeśli jest prywatny i przyjaźń go obejmuje,
ale zwykły licznik i tak wołasz przez Klasa::getIle(). Nie mieszaj tych dwóch mechanizmów w jednym zdaniu.
5. Szablony i specjalizacja
Szablon z końca klasy 3 zostawiał typ jako parametr. Kompilator generuje wersję przy wywołaniu. Specjalizacja mówi: dla jednego konkretnego typu masz osobne ciało, inne niż wzór.
template <typename T>
T polacz(T a, T b) {
return a + b;
}
template <>
string polacz<string>(string a, string b) {
return a + "-" + b;
}
cout << polacz(2, 3); // 5
cout << polacz(string("PO"), string("TIP")); // PO-TIP
template <> i polacz<string> to pełna specjalizacja:
wzór ogólny dodaje, wersja dla string wstawia myślnik.
Wywołanie polacz("PO", "TIP") na gołych literałach nie wybierze tej wersji —
typem literału nie jest string. Podajesz obiekty string albo piszesz polacz<string>(...).
6. Szablon klasy liczbowej
Klasa na liczby ma te same operacje dla int i double: wartość, wartość bezwzględna, licznik egzemplarzy.
Jeden szablon. Pole static jest osobne dla każdego typu:
Opakowanie<int> i Opakowanie<double> nie dzielą licznika.
template <typename T>
class Opakowanie {
T wartosc;
static int ile;
public:
Opakowanie(T w) : wartosc(w) { ile++; }
T get() const { return wartosc; }
T abs() const { return wartosc < 0 ? -wartosc : wartosc; }
static int getIle() { return ile; }
};
template <typename T>
int Opakowanie<T>::ile = 0;
Opakowanie<int> a(-5), b(2);
Opakowanie<double> c(-1.5);
cout << a.abs(); // 5
cout << Opakowanie<int>::getIle(); // 2
cout << Opakowanie<double>::getIle(); // 1
Definicja ile też jest szablonem — stoi poza klasą, raz na każdy użyty typ.
abs odejmuje od zera tylko wtedy, gdy typ rozumie < i unarny minus.
Dlatego ten szablon jest „dla liczb”, nie dla string.
7. Szablon a polimorfizm
Oba mechanizmy „jedno wywołanie, wiele zachowań”. Decyzja zapada w innym momencie.
| Szablon | Polimorfizm (virtual) |
|
|---|---|---|
| Kiedy wybór | Przy kompilacji, z typu argumentu | W czasie działania, z prawdziwego obiektu |
| Czego wymaga | Typu, który umie operacje z ciała szablonu | Wspólnej bazy, metody virtual, wskaźnika lub referencji |
| Przykład | wieksza(3, 8) i wieksza(1.5, 2.5) |
Figura* f = new Kolo(2); f->pole(); |
| Czego nie zastąpi | Tablicy figur różnych klas w jednej pętli | Funkcji max dla int, który nie dziedziczy po niczym |
Szablon nie jest klasą abstrakcyjną. Polimorfizm nie wygeneruje wersji dla int,
jeśli nie masz hierarchii liczb. W tym roku algorytmy na tablicach liczb idą szablonem.
Hierarchie (figury, szyfry, węzły wyrażenia) zostają przy virtual.
virtual.
8. Szablon w algorytmie
Algorytm, który tylko przestawia albo porównuje, nie musi znać int.
Szablon funkcji bez we/wy jest tym, co później nałożysz na sortowanie i stos.
// Nazwa: zamien
// Opis: zamienia wartości dwóch zmiennych
// Parametry: a, b — referencje do zamienianych obiektów
// Zwraca: nic
// We/wy: brak
template <typename T>
void zamien(T& a, T& b) {
T tmp = a;
a = b;
b = tmp;
}
int x = 3, y = 8;
zamien(x, y); // x = 8, y = 3
string s = "ala", t = "ola";
zamien(s, t); // s = ola, t = ala
To samo ciało obsługuje liczbę i napis, bo oba da się kopiować i przypisywać.
W dalszych rozdziałach zamien wchodzi do sortowania, a Stos<T> — do nawiasów i do ONP.
Ćwiczenia do samodzielnego wykonania
Folder: Dokumenty\cwiczenia-po\klasa-4\rozdzial-01.
Ćwiczenie 1. Nagłówek łatwe
Nad wieksza dopisz komentarz: nazwa, opis, parametry, zwrot, brak we/wy. main czyta dwie liczby i wypisuje wynik.
Ćwiczenie 2. Iloczyn łatwe
Klasa z dwoma polami prywatnymi i friend funkcja licząca iloczyn. Wynik dla (1, 2) i (3, 4): 11. W komentarzu: czemu nie metoda.
Ćwiczenie 3. Klasa zaprzyjaźniona średnie
friend class czyta i zmienia prywatne pole. main nie kompiluje się przy bezpośrednim dostępie — zostaw tę linię w komentarzu z komunikatem kompilatora.
Ćwiczenie 4. Specjalizacja średnie
polacz dla liczb dodaje, dla string wstawia myślnik. Pokaż oba wywołania.
Ćwiczenie 5. Opakowanie średnie
Szablon Opakowanie<T> z abs i licznikiem static. Dwa int i jeden double. Liczniki: 2 i 1.
Ćwiczenie 6. Wybór mechanizmu trudne
Masz tablicę kół i prostokątów oraz osobno funkcję „większa z dwóch liczb”. Napisz, które zadanie bierze virtual, a które szablon, i zaimplementuj oba w jednym projekcie.
Sprawdź się
Wymagania na ocenę
Dział 1 planu (lekcje 1–9). Ocena wyższa zawiera wymagania na oceny niższe.
| Ocena | Uczeń |
|---|---|
| 2 | Zna tematykę klasy 4. Przypomina: klasa, dziedziczenie, szablon, wyjątek. Uruchamia szablon funkcji według wzoru. |
| 3 | Definiuje funkcję zaprzyjaźnioną i szablon funkcji. Definiuje szablon klasy liczbowej według przykładu. Opisuje układ: funkcja bez we/wy, main z we/wy. |
| 4 | Stosuje klasę zaprzyjaźnioną i składnik static. Specjalizuje szablon albo ogranicza go do liczb. Porównuje szablon z polimorfizmem na przykładzie. |
| 5 | Wkłada szablon w prosty algorytm (zamien, wieksza). Uzasadnia, kiedy friend jest potrzebny, a kiedy wystarczy getter. Pisze nagłówek funkcji. |
| 6 | Projektuje szablon do ponownego użycia w algorytmach z dalszej części roku. Łączy szablon z hierarchią albo świadomie z niego rezygnuje. |