Klasa 4 · rozdział 8 · lekcje 46–51 · II okres
Metody numeryczne
Wynik numeryczny bywa przybliżeniem. Horner liczy wielomian bez osobnych potęg. Bisekcja szuka miejsca zerowego, gdy funkcja zmienia znak. Pole pod wykresem przybliżasz prostokątami albo trapezami. Liczbę kroków albo dokładność podajesz z góry.
Po tym rozdziale powinieneś umieć
- odróżnić wartość dokładną od przybliżenia i wskazać źródło błędu (krok, zaokrąglenie);
- policzyć wielomian schematem Hornera;
- wykonać kilka kroków bisekcji na kartce i w funkcji;
- przybliżyć całkę prostokątami i trapezami dla zadanej liczby podziałów;
- schować wielomian albo funkcję w klasie i wołać metodę bez we/wy.
1. Przybliżenie i błąd
Część zadań nie ma krótkiego wzoru „w jedną linijkę”, albo wzór jest, ale liczenie ręczne przy dużym stopniu męczy. Metoda numeryczna powtarza prosty krok aż do dokładności albo do zadanej liczby iteracji. Wynik nie musi być równy wartości matematycznej co do ostatniej cyfry.
Dwa źródła błędu na lekcji. Krok: prostokąty zastępują łuk odcinkami, więc przy małej liczbie podziałów
pole wychodzi za małe albo za duże. Więcej podziałów zwykle zbliża wynik. Zaokrąglenie:
double trzyma skończoną liczbę cyfr. 0,1 w dwójce nie jest skończone, więc suma wielu 0,1
nie musi być idealną jedynką. Na sprawdzianie wystarczy nazwać oba, nie wyprowadzać epsilonu maszynowego.
eps (bisekcja), albo wykonałeś n podziałów (pole).
Pętla bez żadnego z tych warunków nie jest metodą — jest zawieszeniem.
2. Schemat Hornera
Wielomian an xn + … + a1 x + a0 liczysz od najwyższej potęgi,
dokładając współczynnik i mnożąc przez x. Nie liczysz osobno x², x³, x⁴.
Współczynniki w tablicy idą od najwyższego stopnia: dla 2x³ + 0x² − 4x + 1 tablica to {2, 0, -4, 1}.
x = 3: start 2. ·3 + 0 = 6. ·3 + (−4) = 14. ·3 + 1 = 43. Sprawdzenie: 2·27 − 4·3 + 1 = 54 − 12 + 1 = 43.
// Nazwa: horner
// Opis: wartość wielomianu w punkcie x
// Parametry: a — współczynniki od najwyższej potęgi, n — ich liczba, x
// Zwraca: a[0]*x^(n-1) + ... + a[n-1]
// We/wy: brak
double horner(const double a[], int n, double x) {
double w = 0;
for (int i = 0; i < n; i++)
w = w * x + a[i];
return w;
}
n to liczba współczynników, nie stopień. Stopień jest o 1 mniejszy, gdy wiodący współczynnik nie jest zerem.
Pusta tablica (n = 0) daje 0 — nie ma czego liczyć. To brzeg, nie wyjątek.
3. Bisekcja
Szukasz miejsca zerowego funkcji ciągłej na [a, b], gdy f(a) i f(b) mają różne znaki (iloczyn ≤ 0; zero na końcu też jest trafieniem). Środek s = (a + b) / 2. Jeśli f(a) i f(s) mają różne znaki albo f(s) = 0, zero jest w [a, s] — ustawiasz b = s. W przeciwnym razie w [s, b] — ustawiasz a = s. Powtarzasz, aż b − a < eps albo skończy się limit iteracji.
Przykład: f(x) = x² − 2 na [1, 2]. f(1) = −1, f(2) = 2. Pierwszy środek 1,5. f(1,5) = 0,25 > 0, więc zero jest w [1, 1,5]. Dalej przedział się zwęża wokół √2 ≈ 1,414.
double bisekcja(double (*f)(double), double a, double b,
double eps, int maxIter) {
if (f(a) * f(b) > 0)
throw invalid_argument("brak zmiany znaku");
for (int i = 0; i < maxIter && (b - a) > eps; i++) {
double s = (a + b) / 2;
if (f(a) * f(s) <= 0) b = s;
else a = s;
}
return (a + b) / 2;
}
double kwadratMinusDwa(double x) { return x * x - 2; }
bisekcja(kwadratMinusDwa, 1, 2, 0.001, 40) daje liczbę bliską 1,414.
Przedział [2, 3] dla tej samej funkcji ma f(2) i f(3) dodatnie — wyjątek, nie „jakiś pierwiastek”.
Wskaźnik do funkcji double (*f)(double) to adres funkcji o jednym argumencie double.
Wersja obiektowa w sekcji 5 robi to samo przez metodę virtual, bez wskaźnika do funkcji.
4. Prostokąty i trapezy
Całka z x od 0 do 2 wynosi 2 (pole trójkąta). Całka z x² od 0 do 1 wynosi 1/3. Przybliżenie dzieli [a, b] na n równych odcinków szerokości h = (b − a) / n.
Prostokąty (środek odcinka): na każdym odcinku bierzesz wartość w środku i mnożysz przez h. Trapezy: końce ważysz raz, punkty wewnętrzne dwa razy, całość razy h/2. Dla funkcji liniowej trapezy przy n = 1 są dokładne. Dla x od 0 do 2, n = 1: h = 2, (f(0) + f(2)) · h / 2 = (0 + 2) · 1 = 2.
double prostokaty(double (*f)(double), double a, double b, int n) {
if (n <= 0) throw invalid_argument("n");
double h = (b - a) / n;
double s = 0;
for (int i = 0; i < n; i++) {
double srodek = a + (i + 0.5) * h;
s += f(srodek);
}
return s * h;
}
double trapezy(double (*f)(double), double a, double b, int n) {
if (n <= 0) throw invalid_argument("n");
double h = (b - a) / n;
double s = f(a) + f(b);
for (int i = 1; i < n; i++)
s += 2 * f(a + i * h);
return s * h / 2;
}
f(x) = x² na [0, 1]. n = 2, h = 0,5. Trapezy: f(0) + f(1) + 2·f(0,5) = 0 + 1 + 2·0,25 = 1,5, razy h/2 = 0,375. Prawda to około 0,333. n = 4 jeszcze zbliża. Prostokąty na tym samym przedziale też zbiegają, inną drogą. Porównanie dwóch metod na jednym przedziale jest treścią oceny celującej: wypisujesz n, oba wyniki i wartość znaną z matematyki.
invalid_argument, tak jak przy braku zmiany znaku w bisekcji.
5. Wielomian i funkcja jako klasy
Horner naturalnie siedzi w klasie: współczynniki są prywatne, wartość jest metodą. Bisekcja i pole potrzebują „czegokolwiek, co umie policzyć y dla x”. To baza z metodą czysto wirtualną.
class Wielomian {
vector<double> a; // od najwyższej potęgi
public:
Wielomian(const vector<double>& wsp) : a(wsp) {}
double wartosc(double x) const {
double w = 0;
for (int i = 0; i < (int)a.size(); i++)
w = w * x + a[i];
return w;
}
};
class Funkcja {
public:
virtual double wartosc(double x) const = 0;
virtual ~Funkcja() {}
};
class KwadratMinusDwa : public Funkcja {
public:
double wartosc(double x) const override { return x * x - 2; }
};
Wielomian w({2, 0, -4, 1}); w.wartosc(3) → 43.
Bisekcja obiektowa przyjmuje const Funkcja& i woła f.wartosc zamiast f(x).
Reszta pętli jest taka sama. We/wy zostaje w main: czytasz eps i n, wypisujesz przybliżenie.
Ćwiczenia do samodzielnego wykonania
Folder: Dokumenty\cwiczenia-po\klasa-4\rozdzial-08.
Ćwiczenie 1. Horner na kartce łatwe
Współczynniki 2, 0, −4, 1, x = 3. Rozpisz kolejne wartości w. Ma wyjść 43. Potem funkcja.
Ćwiczenie 2. Dwa punkty łatwe
Ten sam wielomian w x = 0 i x = 1. Wyniki: 1 oraz −1. n = 0 zwraca 0.
Ćwiczenie 3. Bisekcja średnie
Trzy kroki na kartce dla x² − 2 na [1, 2]. Potem funkcja z eps = 0,001. Przedział [2, 3] ma rzucić wyjątek.
Ćwiczenie 4. Pole średnie
f(x) = x na [0, 2], n = 1. Trapezy mają dać 2. Prostokąty też policz. Potem x² na [0, 1] dla n = 2 i n = 4 — oba wyniki i 1/3 obok.
Ćwiczenie 5. Klasa trudne
Wielomian::wartosc oraz bisekcja przyjmująca const Funkcja&. Test znanego pierwiastka i Hornera 43.
Ćwiczenie 6. Dwie metody trudne
Tabela: n = 2, 4, 8 dla x² na [0, 1], kolumny prostokąty i trapezy. Napisz, który błąd maleje (krok) i czemu wynik double nie musi być ułamkiem 1/3 co do cyfry.
Sprawdź się
Wymagania na ocenę
Dział 8 planu (lekcje 46–51), ocena roczna. Ocena wyższa zawiera wymagania na oceny niższe.
| Ocena | Uczeń |
|---|---|
| 2 | Wyjaśnia, że wynik numeryczny jest przybliżeniem. Liczy wielomian Hornerem według wzoru. |
| 3 | Implementuje schemat Hornera. Opisuje ideę bisekcji albo przybliżania pola prostokątami. |
| 4 | Implementuje bisekcję albo prostokąty/trapezy. Stosuje eps albo liczbę iteracji (podziałów). Wydziela obliczenie do funkcji. |
| 5 | Programuje wybraną metodę obiektowo. Omawia błąd kroku i zaokrąglenia na poziomie szkolnym. Testuje wielomian albo przedział o znanym wyniku. |
| 6 | Porównuje prostokąty i trapezy na tym samym zadaniu. Projektuje klasę Wielomian albo obiektową bisekcję z czytelnym interfejsem. |